Biografia Alfreda Nobla



Rodzina Alfreda Nobla pochodziła od Olofa Rudbecka, XVII-wiecznego szwedzkiego anatoma, lekarza, przyrodnika i pisarza, profesora uniwersytetu w Uppsali. Jego ojciec Immanuel Nobel był inżynierem i wynalazcą, który budował mosty i budynki w Sztokholmie. W związku ze swoją pracą konstruktorską Immanuel Nobel eksperymentował także z różnymi technikami wysadzania w powietrze skał.

Matka Alfreda, Andriette Ahlsell, pochodziła z zamożnej rodziny.

Dzięki niepowodzeniom w swojej pracy, wywołanym utratą kilku barek z materiałami budowlanymi, Immanuel Nobel zbankrutował w tym samym roku, w którym urodził się jego syn, Alfred. W 1837 roku Immanuel Nobel opuścił Sztokholm i swoją rodzinę, by rozpocząć nową karierę w Finlandii i w Rosji. By utrzymać rodzinę, Andriette Nobel otworzyła sklep spożywczy, który przynosił skromny dochód. Tymczasem Immanuel Nobel odniósł sukces w swoim nowym przedsięwzięciu w Sankt Petersburgu w Rosji. Otworzył warsztat mechaniczny, który dostarczał sprzęt dla rosyjskiej armii. Przekonał także cara i jego generałów, że miny morskie mogą być używane do blokowania wrogich okrętów marynarki wojennej przed grożeniem miastu. Miny morskie zaprojektowane przez Immanuela Nobla były prostymi urządzeniami składającymi się z drewnianych beczek napełnionych prochem. zakotwiczonych pod powierzchnią Zatoki Fińskiej. Skutecznie powstrzymywały one Brytyjską Flotę Królewską przed przemieszczaniem się w obręb zasięgu dział ogniowych wokół St. Petersburga podczas wojny krymskiej (1853-1856). Immanuel Nobel był także pionierem w produkcji broni i w projektowaniu silników parowych.

Sukces w sferze przemysłowej i biznesowej umożliwił Immanuelowi Noblowi w 1842 roku ściągnięcie swojej rodziny do St. Petersburga. Tutaj jego synowie dostali pierwszorzędną edukację przy pomocy prywatnych nauczycieli. Nauka obejmowała nauki przyrodnicze, języki i literaturę. W wieku 17 lat Alfred Nobel był biegły w szwedzkim, rosyjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Jego główne zainteresowania skupiały się wokół literatury angielskiej i poezji, równocześnie zaś na chemii i fizyce. Ojciec Alfreda, który chciał by jego synowie dołączyli do jego przedsięwzięcia jako inżynierowie, nie podzielał zainteresowania Alfreda poezją i odkrył, ze ten jest człowiekiem raczej zamkniętym w sobie). By poszerzyć horyzonty Alfreda ojciec posłał go za granicę na dalsze nauki w chemii inżynieryjnej. Podczas dwóch lat Alfred Nobel odwiedził Szwecję, Niemcy, Francję i USA. W Paryżu, mieście, które stało się jego ulubionym, pracował w prywatnym laboratorium profesora T. J. Pelouze'a, sławnego chemika. Tutaj spotkał młodego włoskiego chemika Ascanio Sobrero, który – 3 lata później – wynalazł nitroglicerynę, wysoce wybuchowy płyn. Nitroglicerynę produkowało się poprzez wymieszanie gliceryny z kwasami: siarkowym i azotowym. Nitrogliceryna została uznana za zbyt niebezpieczną do praktycznego użycia. Pomimo że siła wybuchu nitrogliceryny znacznie przewyższała tę, którą dawał proch, płyn miał tę wadę, że mógł wybuchnąć w najmniej przewidywalny sposób, jeśli poddało się go działaniu gorąca i ciśnienia.

Alfred Nobel zainteresował się nitrogliceryną i możliwością jej użycia w pracy konstruktorskiej. Zdał sobie również sprawę, że problemy bezpieczeństwa przy wybuchu muszą zostać rozwiązane i że należy opracować metodę kontrolowanego wybuchu nitrogliceryny. W Stanach Zjednoczonych Alfred Nobel odwiedził Johna Ericssona, szwedzko-amerykańskiego inżyniera, który udoskonalił napęd śrubowy dla statków. W 1852 roku Alfred Nobel został poproszony o powrót i pracę w rodzinnym przedsiębiorstwie, które przeżywało boom dzięki dostawom dla rosyjskiej armii. Wspólnie z ojcem Alfred Nobel wykonał eksperymenty w celu udoskonalenia nitrogliceryny i uczynienia jej komercyjnie i technicznie użytecznym materiałem wybuchowym. Wraz z końcem wojny i zmianą warunków, Imamnuel Nobel ponownie zbankrutował i wraz z dwoma synami, Alfredem i Emilem, opuścił St. Petersburg i wrócił do Sztokholmu. Jego dwaj kolejni synowie, Robert i Ludwik, pozostali w St. Petersburgu. Z pewnymi trudnościami zdołali oni ocalić rodzinne przedsiębiorstwo i zaczęli rozwijać przemysł naftowy w południowej części rosyjskiego imperium, głównie w rejonie Baku. Powiodło im się znakomicie – zostali jednymi z najbogatszych osób swoich czasów.

Po powrocie do Szwecji w 1863 roku Alfred Nobel skupił się na udoskonalaniu nitrogliceryny jako materiału wybuchowego. Seria eksplozji, w tym zwłaszcza jedna, w 1864 roku, w której zginął brat Alfreda, Emil oraz kilka innych osób, przekonały władze, że produkcja nitrogliceryny jest nadmiernie niebezpieczna. Zabroniono eksperymentów z nitrogliceryną w obrębie miasta Sztokholm, więc Alfred Nobel musiał przenieść swoje doświadczenia na barkę zakotwiczoną na jeziorze Malaren. Alfred Nobel nie zniechęcił się i w 1864 roku był w stanie rozpocząć masową produkcję nitrogliceryny. By uczynić ten handel bezpieczniejszym, Alfred Nobel eksperymentował z różnymi dodatkami. Szybko odkrył, że zmieszanie nitrogliceryny z dwutlenkiem krzemu przekształca płyn w pastę, która może być dowolnie formowana w pręty o rozmiarach i kształcie pasującym do dziur wiertniczych. W 1867 roku opatentował ten materiał pod nazwą dynamitu. Żeby detonacja prętów dynamitu stała się możliwa, wynalazł także detonator, który można było uruchomić zapalając zapalnik. Te wynalazki ujrzały światło dzienne w tym samym czasie, kiedy diamentowa głowica wiertnicza i wiertło pneumatyczne weszły do powszechnego użycia. Wspólnie te wynalazki drastycznie zredukowały koszty wysadzania skał, wiercenia tuneli, budowy kanałów i wielu innych form pracy konstruktorskiej.

Rynek na dynamit i detonatory rósł bardzo gwałtownie i Alfred Nobel udowodnił, że jest także zręcznym organizatorem i biznesmenem. Do 1865 roku jego fabryka w Krümmel koło Hamburga w Niemczech eksportowała nitroglicerynę do innych krajów Europy, Ameryki i Australii. Z biegiem czasu Alfred Nobel założył fabryki i laboratoria w około 90 różnych miejscach w ponad 20 krajach. Mimo że żył przez większość życia w Paryżu, stale podróżował. Victor Hugo pewnego razu opisał go jako „najbogatszego wagabundę Europy”. Kiedy Alfred Nobel nie podróżował lub nie zajmował się interesami, pracował intensywnie w swoich laboratoriach, najpierw w Sztokholmie, później w Hamburgu (Niemcy), Ardeer (Szkocja), Paryżu i Sevran (Francja), Karlskoga (Szwecja) i San Remo (Włochy). Koncentrował się na rozwoju technologii materiałów wybuchowych na równi z innymi chemicznymi wynalazkami, w tym takich materiałów jak syntetyczna guma i skóra, sztuczny jedwab itp. Do swojej śmierci w 1896 roku Alfred Nobel był właścicielem 355 patentów.

Intensywna praca i podróże nie zostawiały dużo czasu na życie prywatne. W wieku 43 lat Alfred Nobel czuł się jak staruszek. W tym czasie zamieścił w prasie ogłoszenia: „Bogaty, wykształcony starszy dżentelmen szuka pani w dojrzałym wieku, biegłej w językach jako sekretarki i gospodyni domu”. Najbardziej odpowiednią okazała się austriacka hrabina Bertha Kinsky. Po przepracowaniu u Nobla bardzo krótkiego czasu, zdecydowała się wrócić do Austrii i poślubić hrabiego Artura von Suttnera. Pomimo tego Alfred Nobel i Bertha von Suttner pozostali przyjaciółmi i pisywali do siebie listy jeszcze bardzo długo. Z upływem lat hrabina stała się ostrym krytykiem wyścigu zbrojeń. Napisała słynną książkę „Odłóżcie swoją broń” ("Lay Down Your Arms") i została prominentną postacią w ruchu pokojowym. Bez wątpienia to właśnie sprawiło, że Alfred Nobel w swoim testamencie ustanowił nagrodę dla osób lub instytucji, które promują pokój. Kilka lat po śmierci Alfreda Nobla norweski parlament (Storting) zdecydował się uhonorować w 1905 roku pokojową Nagrodą Nobla Berthę von Suttner.

Wielkość Alfreda Nobla leży w jego umiejętności łączenia penetracji umysłu naukowca i wynalazcy z wyglądającym w przyszłość dynamizmem przemysłowca. Alfred Nobel interesował się bardzo kwestiami socjalnymi i związanymi z pokojem, miał w tych sprawach poglądy uchodzące w jego epoce za radykalne. Interesował się literaturą i pisał własne poezje oraz dramaty. Nagrody Nobla stały się rozwinięciem i dopełnieniem jego życiowych zainteresowań. Idea oddania swego majątku na szlachetne cele była marzeniem Nobla, wysiłki skierowane na promowanie pokoju były zawsze bliskie jego sercu. On sam doceniał wartości intelektualne i estetyczne wynikające z obcowania z literaturą, zaś nauka stworzyła podstawę jego aktywności w dziedzinie badań i wynalazków technicznych.

Wiele kompanii założonych przez Nobla rozwinęło się w przedsiębiorstwa przemysłowe i wciąż odgrywa znaczącą rolę w światowej ekonomii, na przykład Imperial Chemical Industries (ICI) w Wielkiej Brytanii, Société Centrale de Dynamite we Francji czy Dyno Industries w Norwegii. Pod koniec życia Alfred Nobel założył kompanię AB Bofors w Karlskoga, gdzie Björkborn Manor stał się jego szwedzkim domem. 27 listopada 1895 roku Nobel sporządził swoją ostatnią wolę i podpisał testament w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu. Umarł na atak serca w swoim domu w San Remo we Włoszech 10 grudnia 1896 roku. Kiedy otwarto jego testament, ku zaskoczeniu wielu okazało się, że jego fortuna ma zostać spożytkowana na Nagrody w dziedzinie Fizyki, Chemii, Fizjologii lub Medycyny, Literatury i Pokoju.

"Ja niżej podpisany, Alfred Nobel, oświadczam niniejszym, po długiej rozwadze, iż moja ostatnia wola odnośnie majątku, jest następująca. Wszystkie pozostałe po mnie, możliwe do zrealizowania aktywa, mają być rozdysponowane w sposób następujący: kapitał zostanie przez egzekutorów ulokowany bezpiecznie w papierach, tworzących fundusz, którego procenty każdego roku mają być rozdzielone w formie nagród tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści. [...]"

Testament Nobla był zwięzły i jasno sformułowany. Jedynym zapisem dotyczącym osobiście zmarłego było polecenie otwarcia żył i spalenia zwłok. Reszta dotyczyła pieniędzy. Swój majątek przeznaczył na wspieranie nauki i postępu. Spadkobiercą i dysponentem miała być Szwedzka Akademia Nauk. Nic więc dziwnego, że znaleźli się ludzie, żądający obalenia testamentu. I to nie tylko krewni. Prawie każde zdanie zostało zakwestionowane przez mniej lub bardziej domorosłe autorytety moralne. Zmarłemu zarzucono także brak uczuć rodzinnych, a nawet patriotycznych. O uznanie testamentu walczyło dwóch ludzi, przekonanych, że Nagroda była rezultatem wieloletnich przemyśleń testatora, prawdziwym owocem jego życia, a nie dziełem przypadku, wyrazem niechęci wobec rodziny czy objawem demencji. Byli to, wyznaczeni przez zmarłego na egzekutorów: bratanek Alfreda – Emanuel Nobel i zaufany współpracownik – Regnar Sohlman. Gdyby nie oni, nie byłoby dziś nagrody. Trudności z zalegalizowaniem Fundacji piętrzyły się. Jednak lata mozolnych starań obu egzekutorów zostały uwieńczone sukcesem.

Dnia 19 czerwca 1900 roku Fundacja Nobla, instytucja do dziś niezwykła, a wówczas jedyna tego typu na świecie, stała się instytucją o prawnie zalegalizowanym statucie. Odtąd co roku, w październiku, przypomina ona światu o niezwykłym Szwedzie, który wynalazł dynamit, a swój majątek w całości przeznaczył na rozwój fizyki, chemii, medycyny, literatury i pacyfizmu.